Wat is fascisme?

‘Kein Fussball den Faschisten’. Het staat vele meters lang op ons geliefde Millerntor geschreven. Een virulent antifascisme is een belangrijk kenmerk van de maatschappelijke betrokkenheid van FC St. Pauli. De club laat geen gelegenheid voorbijgaan om stelling te nemen in de groei van extreemrechts in Duitsland en daarbuiten en ondanks de onderlinge verschillen tussen de diverse supportersgroeperingen, is antifascisme een element dat ze allemaal gemeen hebben. Maar wat dit fascisme is waar we zo op tegen zijn, is vaak moeilijk te benoemen. In dit bericht wil ik meer duidelijkheid scheppen in wat fascisme precies is en in hoeverre het Nederland al heeft geïnfiltreerd.

 De definitie van fascisme

Het geven van een eenduidige definitie van fascisme is een ingewikkeld vraagstuk. Zoals bij vrijwel alle politieke ideologieën kan men in het algemeen niet spreken over het fascisme. Er zijn veel varianten te vinden bij de diverse fascistische bewegingen uit het verleden en het heden. De verschillen tussen de bewegingen worden veroorzaakt door de verschillende uitdagingen waar verschillende samenlevingen mee te maken hebben. Zo zou een fascistische beweging uit een land met veel immigratie zich vooral daar mee bezig houden, terwijl een fascistische beweging uit een monocultureel land met veel werkloosheid zich misschien meer zou richten op economische standpunten.

Toch zijn er een drietal kernprincipes te ontwaren waar elke fascistische beweging zich door laat kenmerken. Deze drie principes zijn opgesteld door historicus Stanley G. Payne en worden door de meeste onderzoekers van dit onderwerp gebruikt:

  1. De fascistische ontkenningen: antiliberalisme, anticommunisme en anticonservatisme.
  2. De fascistische doelen: het creëren van een nationalistische dictatuur om de economie te sturen en de maatschappij te hervormen tot een moderne, over haar eigen lot beschikkende samenleving.
  3. De fascistische stijl: massamobilisatie van het volk, een positieve kijk op het gebruik van geweld en de promotie van mannelijkheid, jeugd en een charismatische, autoritaire leider.

Hoewel populisme en fascisme vaak op één hoop worden gegooid, is dit niet terecht. Waar het populisme vaak de (ingebeelde) ‘gewone man’ als uitgangspunt neemt, focussen fascisten zich meer op de Leider, het ras, de staat en dus niet zozeer het volk. Populisme is dus niet per se links of rechts (socialisten hebben  het immers vaak ook over ‘de gewone man’), terwijl het fascisme zich uitsluitend in de ultrarechtse hoek bevindt.

Het fascisme bloeit vaak op te midden van samenlevingen waar het idee sterk leeft dat men het slachtoffer is van recente ontwikkelingen, men voelt zich daarbij vernederd en maakt zich druk om het ‘verval van de samenleving’. Het fascisme is in die situatie aantrekkelijk, omdat het een visie van eenheid, energie en puurheid tegenover stelt. Men wil op brute wijze afscheid nemen van de instituties (multiculturalisme, democratie etc.) die de huidige, vernederende situatie mogelijk maken en deze vervangen door een nationalistische massabeweging die zich in naam van de Leider inzet voor het uitvoeren van een interne zuivering van een ieder die verantwoordelijk wordt gehouden voor het genoemde verval.

Fascisme in Nederland

Onder linkse groeperingen is het een algemeen geaccepteerd idee dat Thierry Baudet van het Forum voor Democratie (FvD) en Geert Wilders van de Partij voor de Vrijheid (PVV) ‘fascisten’ zijn. Aanhangers van deze partijen worden dan ook vaak als zodanig aangeduid. De vraag is natuurlijk of dit wel klopt. Vormt deze beschuldiging niet een grote simplificatie van de werkelijkheid? Wanneer we de partijprogramma’s en uitlatingen van de beide partijen in ogenschouw nemen, lijkt het label ‘fascisme’ ongepast, hoewel er zeker overeenkomsten te vinden zijn.

Bij de PVV staat het idee centraal dat ‘het volk’ weer moet gaan beschikken over haar eigen lot. Centraal in de ideologie staat het idee dat Nederland nu een speelbal is van veel grotere instanties (zoals de EU) en dat dit een verval veroorzaakt wat er toe leidt dat mensen zich niet langer herkennen in wat Nederland geworden is. De oplossing van de PVV is duidelijk: terug naar een nationalistische zelfbeschikking door de EU te verlaten, de samenleving te zuiveren van ‘gevaarlijke’ buitenlandse invloeden (met name de islam) en echt weer ‘in naam van het volk’ te regeren. Wat betreft het fascistische idee over een land dat over haar eigen lot kan beschikken en elk verdrag en elk grondwetsartikel dat dit in de weg staat, maar afgeschaft moet worden, schurkt Wilders zeer dicht tegen het fascisme aan. Maar enkele belangrijke elementen ontbreken. Er wordt niet gesproken over een haast mythische Grote Leider die het land komt redden en waar het fascisme zich juist inzet om een nieuwe, raszuivere elite te creëren, is de PVV op dat vlak typisch populistisch: men wil überhaupt geen elite, maar meer invloed van het volk via een regering die echt weet wat ‘dat volk’ wil. Waar het fascisme het volk meer als instrument ziet om haar doelen te bereiken, is voor de PVV het volk en de vervulling van haar behoeftes een doel op zich.

Bij Forum voor Democratie is het beeld wat diffuser. De mythologisering die zo kenmerkend is voor het fascisme, is bij het Forum sterk aanwezig. In de diverse toespraken van Thierry Baudet wordt dikwijls gerept van een raszuivere samenleving (al dan niet in eufemistische termen) en wordt mannelijkheid gepromoot. Ook bij het Forum wordt er sterk de nadruk gelegd op het idee van een Nederland dat gevrijwaard blijft van allerlei buitenlandse invloeden; zowel op maatschappelijk (middels immigratie) als politiek (via de EU) niveau. Wat betreft de rol van het volk, lijkt het Forum daar iets elitairder in. Het volk speelt een minder grote rol in de beeldvorming, maar net als de PVV wijkt ook hier het Forum sterk af van de standpunten van het traditionele fascisme. Zoals de naam al doet vermoeden, zet het Forum zich in voor verdere democratisering van het politieke bestel middels een gekozen minister-president en meer bindende referenda. Ook toont het zich op economisch vlak een klassiek-liberale partij met een kleine rol van de overheid, belastingvoordelen voor de rijken en meer vrijheid voor het grootbedrijf. Van de typisch fascistische aangestuurde economie is niets te vinden.

Kortom, zowel de PVV als het Forum bevatten enkele fascistoïde elementen, maar missen sleutelingrediënten om met enig recht ‘fascistisch’ genoemd te kunnen worden. Met name de wil tot uitbreiding van de democratie en de centrale rol van het volk stroken niet met de ideeën van het fascisme. Dat beiden Nederland weer meer zeggenschap over haar eigen beleid willen geven is niet per se fascistisch. Deze geluiden zijn immers ook te horen bij de SP, een partij die zich juist aan de uiterste linkerzijde van het politieke spectrum bevindt.

Waakzaamheid

Betekent dit dat we ons geen zorgen hoeven te maken over de groei van de PVV en het Forum? Nee. De ideologie van een politieke beweging is niet gegeven, maar een levend element. Het beweegt mee met de maatschappelijke en internationale ontwikkelingen en kan hierbinnen grote veranderingen ondergaan. Een volgende economische crisis, gepaard met het falen van de liberale democratie om deze op te lossen, kan een (of beide) partij(en) richting een meer autoritaire politiek duwen die meer in lijn ligt me het hierboven gedefinieerde fascisme.

Waakzaamheid is dus geboden en het is de inherente crisisgevoeligheid van het liberale kapitalisme dat een groei van het fascisme mogelijk kan maken. Als antifascisten zijn we het ons verplicht om meer kennis te nemen van het fascisme, lessen te trekken uit de geschiedenis en met een kritische blik de koers van PVV en het Forum (of gelijksoortige nieuwkomers) te blijven volgen.

Een gedachte over “Wat is fascisme?

  1. Pingback: Sahin moet blijven | FC Sankt Pauli Holland

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s